Ilisimatusarfimmi - ujarlerpoq

Kalaallit siuaasaat Europamiut

01.06.2021

Nalunaarusiaq
- download

Ilisimaneqarluarpoq Kalaallit Nunaanni innuttaasut pingaarnertut inunnik (inuit) siuaasaqartut, kalaallillu aamma Europamiunik siuaasaqartut. Siuaasanut tunngatillugu ilisimatusartunit Danmarkimeersunit Kalaallillu Nunaanneersunit qanittukkut ilisimatusarfigineqartuni atuagassiami Current Biology-mi saqqummersinneqaqqammersuni ullumikkut kalaallit siuaasaasa Europamiut nagguii piffissallu Kalaallit Nunaanniiffii misissuivigineqarput.

Kalaallit Nunaat Danmarkip naalagaaffianut ilaavoq Danmarkimullu qangaaniilli atassuteqarluni. Oqaluttuarisaanermili siusissukkulli Europami nunanut allarpassuarnut atassuteqartoqartarsimavoq, aamma innuttaasut ilisimatusartullu ikinngitsut isumaqarput kalaallit siuaasaasa Europamiut ilarpassui arfannianit pukkitsormiunit, nunarsiartaarinnittunit Norgemiunit aamma / imaluunniit ajoqersuiartortitanit tyskinit naggueqartut. Isummiunneqartumut tamatumunnga akerliusumik ilisimatuutut misissuinermi matumani paasineqarpoq Europamiunik danskiunngitsunik siuaasaqarnermut takussutissaqarpianngitsoq.

Foto Credit Anders Albrechtsen

Assiliisoq: Anders Albrechtsen

 

Ilisimatuutut misissuinermi pingaarnersaq tunngavillu

Oqaluttuarisaanermi allattukkanit erserpoq ukiuni hundredelialunni kingullerni Kalaallit Nunaanni inuit Europami nunanit assigiinngitsorpassuarneersunut attaveqartarsimasut, ilaatigut arfannianut Hollandimeersunut Portugalimeersunullu, ajoqersuiartortitanut Tysklandimeersunut Norgemeersunullu, nunasiaatigineqalernikkullu siullermik Norge-Danmarkimut, taavalu Danmarkimut. Oqaluttuarineqartartullu tunngavigalugit ullumikkut kalaallit ilarpassuisa arfannianit Hollandimeersunit Europamiunillu danskiunngitsunit allanit kingoqqisuusorineqartarnerat nalinginnaavoq.

Qulakkeerluguli ilisimaneqanngilaq kalaallit siuaasaat Europamiut Europami nunanit sorlerninngaanneersuunersut. Ilisimatusarluni misissuinerni kingullerni tamanna misissuivigineqarpoq kalaallit 10%-ingajaat inuillu Europami nunanit assigiinngitsunit 14-ineersut inuttut sananeqaataannik misissueqqissaarluni, naatsorsueriaatsit torrallataasut nutaat Tuluit Nunaanni suleqatigisartakkatsinnit ineriartortinneqarsimasut atorlugit.

Kalaallit soqutiginninnerat aallaavigalugu ilisimatusarluni apersuineq

Misissukkanik saqqummiusseqataasoq Ryan Waples ima oqarpoq: "Misissuineq soqutiginaqaaq Kalaallit Nunaanni inuit soqutiginartitaat aallaavigineqarmata. Paasisatsinnik misissueqqissaarnerput sioqqullugu kingornalu Kalaallit Nunaanni attaveqateqarumalluta aaqqissuussaqarpugut, inuillu ilaquttamik oqaluttuarisaanerannik siuaasaannillu qanoq ilisimasaqartiginerat takullugu ajalusoornaqaaq. Aammattaaq innuttaasut kalaallit namminersortut ingerlatsivii aqqutigalugit DNA-minnik misissuititseqqammersimasut siuaasamittulli nalunaarutigineqarsimasunik qanorpiaq paasinnissanerlutik nalornissutiginnittut amerlapput, tamannalumi Kalaallit Nunaannisut immikkuullarissunik innuttaasulimmi paasiniaavigiuminaassinnaavoq".

Aaqqissuussatsinni paasisatsinnut ilaavoq inuppassuit isumaqartut arfanniat, ilaatigut Hollandimeersut, siuaasamik Europamiut ilarujussuarissagaat. Ilisimatuutulli misissuinermi Hollandimiunit, Portugalimiunit tyskinillu kingoqqisoqarneranut takussutissaqarpianngilaq. Misissueqqissaarnermili inuit amerlanerpaartaat (98%-ii) kinguaariikkuutaani kingullerni danskinit kingoqqisuupput. Siuaasarineqartut amerlanerpaat tulleraat Norgemiut, danskinit ikinnerungaatsiarlutik.

DNA-nilli takuneqarsinnaanngitsut ilagaat Europamiut kulturiisa assigiinngitsorpassuartigut ullutsinni kalaallit kulturiannut sunniutaat: Juullip nalaani igalaani ullorialiunneqartartoq qatanngutigiinnianeersoq, nipilersoriaatsit qiteriaatsillu – kalattoortarneq, kalaallisuunilu sapakkanit qalipaatigissaartunit nuilarmiuliat, taakkuupput Europami sumiiffinnit assigiinngitsunit aallaaveqartut. Taakkorpiaat kalaallinit kalaallit kulturiannut atavissunngortillugit pigiliunneqarput.

Suleqatigiinnikkut akissutissarsineq

Misissukkanik saqqummeeqataasoq Aviaja Hauptmann nunatsinneersoq isumaqataavoq: "Ilisimatuutut misissuineq manna kalaallit isiginnittaasiannik aallaqqaataaniilli atuilluni immikkut ilisimasallit Kalaallit Nunaanneersut Danmarkimeersullu ilisimatusarnermi suleqatigiilluarfigisimavaat. Tamatuma kinguneranik DNA-nik misissuinerni paasisat oqaluttuarisaanermut naleqqiussilluni nassuiarneqarsinnaasimapput, tamakkulu soqutiginartunik paasisaqarfiusinnaapput oqaluttuarisaanitsinnik inuiattullu taakkunannga qanoq sunnerneqarsimanitsinnik paasinninnissamut iluaqutaasussanut ilaalluarsinnaasunik".

Ilisimatusarfigineqartoq tamanna amerlasuunit suleqataaffigineqarpoq ilisimatusartunit Københavns Universitetimeersunit, Ilisimatusarfimmeersunit, Nunatta Katersugaasivianeersunit Allagaateqarfianeersunillu, University College Londonimeersunit, Steno Diabetes Center Copenhagenimeersunit Syddansk Universitetimeersunillu.

Attavissat

  • Aviaja Lyberth Hauptmann, alha@uni.gl, Ilisimatusarfik, (kalaallisut, danskisut & tuluttut)
  • Ida Moltke, ida@binf.ku.dk, Københavns Universitet (tuluttut & danskisut)
  • Ryan Waples, ryan.waples@gmail.com, Københavns Universitet / University of Washington (tuluttut)


Kommunikationskontor

Kom nemt i kontakt med vores kommunikationskontor

Læs mere

Pisussat

Ilisimatusarfik pisussat

Atuaruk

Tusagassiuutit

Ilisimatusarfik tusagassiuutini

Atuaruk